ایسنا- تاریخ نخستین تمبر به انگلستان بازمیگردد. تمبرها اگرچه با هدف آسان کردن فرایند پستی و رداخت هزینه پست اختراع شدند اما به زودی تمبربازان رسالت دیگری نیز برای تمبرها تعریف کردند که چیزی فراتر از سرگرمی بود. پرسشهایی از قبیل اینکه چه چیز باعث میشود تصویری روی تمبر نقش ببندد، چگونه این نقشها انتخاب میشوند، روی چه کاغذی تمبرها چاپ میشود و اینکه سرنوشت تمبر در شتاب قطار فناوری چه خواهد بود باعث شد پای صحبتهای رییس شورای عالی تمبر و رییس موزه ارتباطات بنشینیم.
علیاکبر نصرآبادی در ابتدای سال 93 به عنوان رییس این موزه مسئول بازگشایی آن شد، به عنوان رییس شورای تمبر و نماینده وزارت ارتباطات در این شورا نیز فعالیت میکند. وی در ابتدا درباره وضعیت فعلی موزه ارتباطات یا همان موزه پست میگوید که این موزه طی نه ماه گذشته که بار دیگر بازگشایی شد و مدام در حال تعمیر و نوسازی است، چراکه موزه در سالهای گذشته رها شده مانده بود و زمانی که تحویل وی داده شد تلی از گرد و خاک تمام وسیل را پوشانده بود.
از نظر نصرآبادی وضعیت فعلی تمبر نیز دست کمی از وضعیت موزه رها شدهاش ندارد و بیتوجهی مسوولان به رسالت اصلی تمبر که همان رسالت فرهنگی آن است باعث شده در سالهای گذشته طرح روی تمبر و کیفیت آن مورد غفلت قرار گیرد. اما او میگوید به شورای تمبر آمدهاست تا شرایط را تغییر دهد. نصر آبادی با اشاره به اینکه تمبر به عنوان یکی از اوراق بهادار در کشور باید از کیفیت لازم از نظر امنیتی برخوردار باشد، به رسالت فرهنگی تمبر نیز اشاره و اظهار کرد: تمبری که در یک کشور به چاپ می رسد به تمام کشورهای دنیا سفر میکند و در کلکسیون تمبربازان سراسر دنیا جای میگیرد، آیندگان بر اساس همین قطعات کاغذی کوچک در مورد داشتههای یک مملکت قضاوت خواهند کرد.
رییس شورای تمبر از وضعیت تکنولوژی تمبر راضی نیست و به گفته خودش تمام نگرانیاش این است که این صنعت جایگاه خود را از دست دهد و به دست فراموشی سپرده شود.
مشروح گفتوگوی خبرگار ایسنا با رییس شورای تمبر و رییش موزه ارتباطات را میتوانید در ادامه بخوانید.
***کمی درباره سابقه شورای تمبر و وظایفش توضیح دهید.
شورای تمبر در سال 1364 مصوبه هیات وزیران شد، در آن زمان تصویب میشود که باید شورای تمبری ایجاد شود. این شورا با یک اساسنامه کار خود را شروع کرد. بررسی قطع، نقش و تیراژ، قیمت و همچنین بررسی طرح تمبرها و سیاستگذاری و تمام اهداف دیگری که برای نشر یک تمبر در نظر گرفته میشود، جزو شرح وظیفه شورای تمبر قرار میگیرد.
در این شورا از چند وزارتخانه، نماینده تامالاختیار منصوب میشود که این وزارتخانهها شامل وزارت ارشاد، دارایی، امور خارجه، پست تلفن، تلگراف که امروز به وزارت ارتباطات تبدیل شده است، میشود. ریاست این شورا نیز در حال حاضر از سمت وزیر ارتباطات تعیین میشود. چندی بعد یک عضو دیگر به عنوان نماینده شرکت پست نیز به این شورا اضافه شد و این روند تا سال 1374 ادامه پیدا کرد.
در آن زمان بنا به پیشنهاد شورای اداری و استخدامی کشور و وزارت پست و تلگراف و تلفن، شورای تمبر از زیر مجموعه شرکت پست حذف شده و به ستاد وزارت ارتباطات یعنی همان وزارت پست وقت منتقل میشود. به این معنا که شورای تمبر رسما زیرنظر وزارت ارتباطات قرار میگیرد، اما هنوز به غلط برخی فکر میکنند شورای تمبر زیرنظر شرکت پست قرار دارد.
در صورتی که نکته اینجاست که خود شورای تمبر یک هیات وزیران کوچک به حساب میآید، چون تمام شش اعضای آن نمایندگان تامالاختیار وزارتخانههای مربوطه هستند. هر کدام از این اعضا شرح وظایف مربوط به خود را دارند. برای مثال نماینده وزارت ارشاد وظیفهاش این است که بروشورهای تبلیغاتی تمبرهای یادبود و جاری را تهیه کرده و پیشنهاد دهد و شورای تمبر آن را بررسی و تصویب کند. در واقع طرحهای تمبر و تبلیغات مربوط به آن جزو شرح وظیفه نماینده وزارت ارشاد است.
نماینده وزارت امور خارجه نیز سیاستهای خارجی چاپ تمبرها را بررسی میکند. مثلا اگر یک تمبر با هر موضوعی قرار باشد چاپ شود و به کشورهای دیگر فرستاده شود میتواند تاثیراتی در روابط خارجه کشور داشته باشد.
در سالهای قبل چاپخانه دولتی که مربوط به وزارت دارایی بود و وظیفه چاپ اوراق بهادار را نیز برعهده داشت تمبرها را چاپ میکرد. وزارت دارایی وظیفهاش این بود که قیمتگذاری تمبرها را انجام دهد، اما بعدا بنا به دلایلی شرکت پست خود وظیفهی چاپ تمبر را برعهده گرفت ولی به هرحال هنوز هم نماینده وزارت دارایی عضو شورای تمبر است.
طرحهای هر سال از مهرماه سال قبل معین میشود
این شورا سیاستگذاری، برنامهریزی، قیمتگذاری، قطع، تیراژ و نشر تمبرهای یادبود و جاری را برعهده دارد. طبق مصوبهای این شورا مهرماه هر سال شورا باید تمبرهای سال آینده را برنامهریزی و تدوین کند. طرحهایی که این شورا برای چاپ در هر سال انتخاب میکند براساس ملاک و معیار خاصی است که بخشی از این طرحها هر ساله مربوط به مناسبتهای ملی، مذهبی و تاریخی میشود، اما در کنار آن لیستی وجود دارد که مشاهیر، صنایع دستی، جشنهای مذهبی، محیط زیست، مناسبتهای فرهنگی، علمی، کودکان و نوجوانان و موضوعات مشترک با دیگر کشورها را شامل میشود.
هر ساله شورای تمبر لیستی از مشاهیری را تهیه میکند که قرار است آن سال عکسشان روی تمبر چاپ شود. این مشاهیر شامل مشاهیر قدیمی و معاصر میشود.
این لیست به شورای تمبر پیشنهاد میشود و شورا آن را بررسی میکند تا صحت شخصیت فرد مورد نظر، اولویتهایی که مدنظر است و زمانی که باید این تمبر منتشر شود را تعیین کند، زیرا بسیاری از شخصیتهای ایرانی هستند که گرچه تاریخ آن ربودنی نیست اما بسیاری از کشورها تلاش دارند آنها را از ایران بدزدند.
***طرح تمبرها بر چه اساسی تعیین میشوند؟
نکته مهمی در تمبر وجود دارد که ما مقداری از آن غافل شدهایم یا شاید در موردش خیلی به یقین نرسیدهایم. تمبر تنها ابزار چند سانتی است که نقش روی آن به همه 192 کشوری که عضو اتحادیه پست هستند ارسال میشود. در واقع تمام تمبرهای همه کشورها به اتحادیه پست میروند و این اتحادیه تمبرها را به تمام کشورهای عضو میفرستد. بنابراین تمبرهای کشورهای دیگر وارد گاوصندوقها و کلکسیونهای کشورهای عضو میشود، این کلکسیون تمبرها در هر زمان در هر کشوری که از بین برود در بقیه کشورها باقی خواهد ماند.
به همین دلیل پیامی که روی تمبرها چاپ میشود از این طریق به نسلهای آینده منتقل میشود. بنابراین لازم است در انتخاب نقش تمبر دقت زیادی شود تا هرز نرود و هر چیز بیمحتوایی به عنوان نقش تمبر انتخاب نشود.
طرح روی تمبر نشانگر فرهنگ ملی
ملاک اصلی برای انتخاب یک طرح جهت چاپ روی تمبر محتوای آن طرح است که باید نشاندهنده هویت و فرهنگ و داشتههای ملی کشور ما باشد، یعنی اگر قرار است شخصی را به عنوان مشاهیر روی تمبر چاپ کنیم باید صحت و سقم آن شخصیت مشخص شود، زیرا این فرد قرار است به دنیا و نسلهای آینده معرفی شود. علاوه بر آن لازم است تقدم چاپ تصویر مشاهیر نیز رعایت شود.
جندیشاپور طرح تمبر خواهد شد
امسال قرار بود طرح هشتادمین سال تاسیس دانشگاه تهران روی تمبر چاپ شود. شورای پست پیش از این طرح هفتادمین سال را نیز چاپ کرده بود. نظر من این بود که اولین دانشگاه ایران به عنوان دانشگاه جندی شاپور اولین دانشگاه در تمام دنیا بوده است. در واقع جندی شاپور اولین دانشگاه 800 ساله دنیا است و حتی اولین شرکت پست دنیا نیز در ایران تشکیل شده است، بنابراین قرار شد تنها کاشی که از جندی شاپور باقیمانده است و علامت جندی شاپور که به علامت دانشگاه تهران بسیار شبیه است برای مناسبت هشتادمین سال تاسیس دانشگاه تهران چاپ شود که این طرح میتواند نشاندهنده تاریخ دانشگاهها در ایران از جندی شاپور تا دانشگاه تهران باشد.
وزارتخانهها میتوانند طرح تمبر پیشنهاد کنند
وزیر ارتباطات و هر وزیر دیگر اگر پیشنهادی داشته باشد که چاپ طرحی را به شورای تمبر دستور دهد شورای تمبر بلافاصله آن را قبول نمیکند، بلکه این طرح نیز مانند سایر طرحها در شورای تمبر بررسی میشود و حتی ممکن است طرح تصویب نشود و با دلایل عدم تصویب به وزیر مربوطه بازگردانده شود. اما اگر تصویب شد تنها کسی که میتواند دستور چاپ طرح مورد نظر را بدهد همان وزیر ارتباطات است.
*** گاهی پیش میآید که در نیمه سال اتفاقی مثل فوت یکی از بزرگان میافتد و به مناسبت آن تمبری چاپ میشود. تصمیمگیری در مورد اینگونه طرحها که از قبل در مورد آن برنامهریی نشده است به چه شکل انجام میگیرد؟
شرکت پست علاوه بر اینکه باید طبق برنامههای از پیش تعیین شده اول سال تمبر چاپ کند به مناسبتهای مختلفی که وسط سال پیش میآید و تمبر مربوط به آن پیشنهاد میشود ممکن است طرحی را برای چاپ روی تمبر تصویب کند.
این طرحهای آنی نیز به شورای تمبر میرود و شورا در مورد امکان چاپ آن تصمیم میگیرد. ممکن است تصمیم شورا این باشد که تمبر مربوطه به جای طرح دیگری در همان سال چاپ شود یا اینکه طرح تصویب شود اما برای سال آینده در برنامه چاپ قرار گیرد.
***هر سال چند طرح تمبر را برای سال آینده انتخاب میکنید و از هر طرح چند تیراژ چاپ میشود؟
سالانه نزدیک به 23 طرح برای چاپ روی تمبر تصویب میشود که از هر طرح معمولا نزدیک به 250 هزار تیراژ به چاپ میرسد که البته تیراژ هر طرح متفاوت است. قیمت تمبرها نیز براساس سنگ مشخص میشود که قیمتگذاری آن درست مانند قیمتگذاری اسکناس است.
*** پس از انتخاب یک موضوع برای چاپ روی تمبر نوبت به طراحی موضوع میرسد، کار این طراحی بر عهده چه کسانی است؟
روشهای مختلفی برای کشیدن طرح روی تمبر تعیین میشود. دبیرخانه شورای تمبر اصلیترین بخشی است که وظیفه طراحی روی تمبر را برعهده دارد که جایگاه آن تا به حال کمی مورد بیتوجهی قرار گرفته بود. امسال شورای تمبر تصمیم گرفته است که دبیرخانه شورا را به عنوان بخشی از موزه در معرض دید عمومی قرار دهد، چرا که کار این شورا برای طراحی روی تمبر دارای جاذبههایی برای بازدیدکنندگان است.
مردم دوست دارند پروسه تکمیل ساخت یک تمبر را از نزدیک ببینند. بخشی از طراحی تمبرها برعهده طراحانی است که در شرکت پست برای همین کار استخدام شدهاند.
این گرافیستها گاهی حدود 100 طرح تمبر را نقاشی میکنند و در واقع زمانهایی به این افراد بیشتر نیاز میشود که طرحی وسط سال به شورا پیشنهاد شده و شورا میخواهد در کوتاهترین زمان طرح مربوط به آن را برای چاپ روی تمبر آماده کند.
گاهی نیز برای طراحی یک تمبر از نقاشیهای استادان بزرگ الهام گرفته میشود و این نقاشیها عینا روی یک تمبر چاپ میشود. به منظور ایجاد امکان استفاده از آثار این هنرمندان، با موزه هنرهای معاصر نیز جلساتی را برگزار کردیم تا بتوانیم از آرشیو این موزه برای انتخاب طرح روی تمبر استفاده کنیم، چرا که این موزه شامل تابلوهای غنی از اساتید ذی قیمتی میشود.
بهترین راه برای انتخاب طرح تمبر، مسابقه است
اما درستترین راه برای انتخاب طراحی روی یک تمبر در صورتی که زمان کافی وجود داشته باشد این است که در مهرماه پس از تصمیمگیری در مورد طرحهای تمبر در سال آینده برای انتخاب طرح برتر، موضوعات مورد نظر به مسابقه گذاشته شود که این امر کمتر اتفاق میافتد.
در این راستا شورای تمبر با دانشگاههای هنر و دانشجویان رشته گرافیک و طراحی رایزنیهایی را انجام میدهد و برای آنها مسابقات هنری میگذارد. این افراد طرحهای خود را به شورای تمبر میفرستند و گاهی این طرحها آنقدر در خور توجه است که در نمایشگاه تمبر به نمایش گذاشته میشود. سپس داوران شورای تمبر در مورد طرحهای به نمایش گذاشته شده تصمیمگیری میکنند.
طراح تمبر روز جهانی کودک خود بچهها باشند
گاهی نیز مثلا برای انتخاب طرح متناسب با روز جهانی کودک میتوان از نظرات بچههایی استفاده کرد که برای بازدید به نمایشگاه تمبر میآیند، چرا که بهترین طرح را دربارهی روز جهانی کودک یک کودک میتواند ارائه دهد.
در این رابطه شورای تمبر مکاتبهای را کانون پرورش فکری کرده است که البته جوابی دریافت نکردیم. شورای تمبر میتواند ایده کودکان برای روز جهانی کودک را به گرافیستهای خود بدهد تا آنها آن را اجرا کنند. بنابراین زیر تمبر چاپ شده، ثبت خواهد شد که ایده آن از یک کودک بوده است و اجرای آن برعهده گرافیست شورای تمبر. شورای تمبر دراین مورد نرخ دستمزد یا جایزه طراح تمبر را تعیین میکند.
برای این که بتوانیم از نظر طراحی روی تمبر به کشوری غنی تبدیل شویم لازم است تمام این ملاحظات در نظر گرفته شود، اما متاسفانه در سالهای قبل به این مسائل بیتوجهی شده است و در مورد طرحهایی که چاپ میشود عملکرد، سیستماتیک و مدون نبود.
اما در دولت جدید تصمیم بر این است که روی کیفیبودن طرح تمبرها دقت بیشتری انجام شود، زیرا این تمبرها قطعات گرانبهایی هستند که در قضاوت نسلهای آینده خواهند گرفت. حیات وحش و آثار باستانی که در ایران در حال از بین رفتن است میتواند دستمایه طراحی این تمبرها قرار گیرد و در آینده در مورد داشتههای ایران قضاوت خواهد شد.
***جنس کاغد تمبر چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
کاغذ تمبر درست مثل کاغذ اسکناس، کاغذی است که نباید قابل جعل باشد. این کاغذ علاوه بر مقاومت بالا باید دارای ویژگیهای منحصر به فردی باشد. یکی از وظیفههای شورای تمبر کیفیکردن تمبر است که کاغذ یکی از فاکتورهای آن است. به همین دلیل چندی پیش تجهیزات چاپ تمبر پیشرفته به دیگر کشورها را با کمک بخش خصوصی در موزه تمبر به نمایش گذاشت.
این دستگاهها توانایی چاپ تمبرهایی با آلیاژهایی خاص مانند طلا و نقره را دارند و حتی میتواند تمبرهای اسانسدار چاپ کنند. حتی تکنولوژی تمبر تا آنجا پیش رفته که برخی طرحها با طرحهای گیاهان چاپ شده که اگر کاشته شود همان گیاه رشد خواهد کرد، در واقع این تمبرها با دانه گیاه ساخته شده است.
از دیگر ابتکاراتی که در چاپ تمبر به کار میرود بحث پرفراژ تمبر است به این صورت که تمبرها با طرحهای هندسی مختلفی چاپ میشود که وجود چنین ویژگیهایی در کاغذ تمبر باعث افزایش ضریب امنیت آن و جلوگیری از جعل میشود.
تمبربازها کمبود کاغذ را حس میکنند
گاهی به دلیل مشکلات مالی و تحریمها کاغذهای مناسب با امنیت بالا برای چاپ تمبر وارد نمیشود که همین امر باعث میشود چاپ برخی از طرحها مدتی به عقب بیفتد، اما این امر را مردم عادی ممکن است متوجه نشوند، بلکه فقط تمبربازها و کلکیسیوندارها متوجه این دیرکرد در چاپ تمبر میشود.
*** پست از جمله صنایعی است که نتوانسته پابه پای تکنولوژی پیشبرود و در واقع از قطار فناوری جامانده است. به نظر شما سرنوشت تمبر در این میان چه خواهد شد؟
یکی از غصههای من و دلایلی که باعث شد سمت رییس شورای تمبر را بپذیرم ترس از نادیده گرفته شدن تمبر با پیشرفت تکنولوژی بود. احساس کردم جایگاه تمبر در کشور در حال کمرنگشدن است، زیرا به اهمیت طرح تمبر توجه چندانی نمیشود و رسالت آن نادیده گرفته شده است. از سوی دیگر فناوری چاپ تمبر امری با اهمیت است و لازم است با استفاده از فناوری روز در طراحی و چاپ تمبر تنوع به کار گرفته شود.
اگر دنیا تمام تلاش خود را میکند که تمبرهایی با ویژگیهای منحصر به فرد تولید کند به این دلیل است که میخواهد بازار تمبر را در دنیای پیشرفت تکنولوژی نجات دهد. این تنوع باعث میشود طالبان خرید تمبر افزایش پیدا کنند.درست مانند نویسندهای که باید در هر ورق از کتاب خود جاذبهای را ایجاد کند تا خواندهاش را از دست ندهد.
نسل قبل تمبر جمع کرد، نسل جدید میفروشد
اگرچه رسالت اصلی تمبر این است که روی پاکت چسبانده شود و پروسههای پست را طی کند، اما مخاطب اصلی ما کلکسیونرهایی هستند برای رسالت فرهنگی تمبر ارزش قائلند. افرادی هستند که آبونه شرکت پست هستند و علاقهمندند تمبر جمع کنند. پدربزرگان و نسل گذشته ما همه علاقهشان به داشتن کلکسیونی از تمبرهای رنگی بود که براساس ویژگیهای مختلف طبقهبندی شده بود، اما نسل جدید به موزه تمبر مراجعه میکند و میخواهد همان کلکسیون را به فروش برساند، چون احساس میکند که این تمبرها دیگر به درد نمیخورند. ما نباید این احساس را به وجود آوریم تا باعث شود کسی برای فروش آلبوم تمبر خود مراجعه کند.
کلکسیونرها محروم ماندهاند
در واقع تمبربازی در دنیا یک بازی سالم است. اگر یک آلبوم تمبر در خانه باشد نسل جدید با مشاهیر افتخارات، ارزشها، داشتهها و جاذبههای کشور خود از طریق همین آلبوم تمبر آشنا میشود، اما ما متاسفانه با جاماندن از صنعت چاپ تمبر این کلکسیونداران را محروم کردهایم.
کسانی که در حال حاضر به صورت محدود خرید و فروش تمبر را انجام میدهند ساماندهی درستی ندارد. یکی از کارهایی که شرکت پست و شورای تمبر در این مورد باید انجام دهد احیاء بازار تمبر است.
لازم است در این مورد دقت بیشتری روی تعداد و قیمت تمبرهایی که چاپ میشود به کار گرفته شود. یک دانشجو یا دانشآموز که به جمعکردن تمبر علاقهمند است نمیتواند هزینه زیادی را خرج این کار کند. بنابراین لازم است رابطه مستقیم بین توان خرید تمبربازان و قیمت تمبر وجود داشته باشد. علاوه بر آن لازم است طرحهای تمبر نیز زیبا و متنوع باشد، اما متاسفانه در ایران به دلیل نداشتن دستگاههای چاپ تمبر این تنوع در تمبرها کمتر دیده میشود. لازم است در این مورد ابتکاراتی به کار گرفته شود.
*** قبل از رسیدن به موزه تمبر خانمی را دیدم که دنبال در موزه میگشت تا مجموعه تمبرهای خود را اهدا کند اما تمبرفروشان پشت موزه وی را به مسیر دیگری بردند. برای ساماندهی به این بازار چه برنامهای دارید؟
پشت موزه ارتباطات بازاری به صورت جمعهبازار برای خرید و فروش تمبر به وجود آمده است. این افراد کنار خیابان پارچه پهن میکنند و درست مثل دستفروشان تمبر میفروشند. کسانی نیز که دنبال تمبرهای گمشده یا تمبرهای خاصی برای کلکسیونهای خود هستند به این بازار مراجعه میکنند، اما این شکل از بازار خیابانی در شأن صنعت تمبر نیست. این امر نه در شأن پست ما که اولین پست در دنیا در دنیا به حساب میآید است و نه در شأن کشور و موزهای که پشت آن این اتفاقات میافتد به همین دلیل تصمیم گرفته شد که زیرزمین موزه به شکل محلی دائمی برای خرید و فروش تمبر و در واقع بازار دائمی تمبر طراحی شود.
البته باید در این مورد ملاحظاتی نیز در نظر گرفته شود تا امنیت مراجعهکنندگان در صورت بروز هرگونه حادثهای تامین شود. افرادی که در حال حاضر کار خرید و فروش تمبر را به صورت غیررسمی برعهده دارند گاهی افرادی را که برای اهدای کلکسیون به موزه مراجعه میکنند به سمت خود جلب کرده و با پیشنهاد قیمتی کلکسیونشان را خریداری میکنند.